Paidia, jej różne formy i strony

Stan ducha dobrego człowieka nazywamy „paidia“. Badając w tej części, jakie stany duchowe sprzyjają wytworzeniu stałej równowagi osobowości (znamiennej dla dobrego człowieka), określamy równocześnie istotę i naturę paidii.

Nie trzeba jednak mniemać, jakoby tylko pewien, zupełnie określony nastrój ducha odpowiadał wymaganiu stałej równowagi; jest raczej rzeczą zupełnie jasną, iż każdy nastrój ducha, odpowiadający temu wymaganiu, przedstawia się nam jako jedna z form paidii, jest przy tym, jak zwykle mówimy (choć niezupełnie poprawnie) „paidiastycznym”.  Każda osobowość, wykazująca tę stałą równowagę, musi też być zdolna do zapewnienia życia, zgodnego z tą osobowością, a w tym znaczeniu słusznie powiedziano, że dobrym człowiekiem jest ten, który żyje zgodnie z sobą. Tylko to od razu jest rzeczą oczywistą, że nie każda osobowość, w jakikolwiek sposób utworzona, może żyć konsekwentnie w zgodzie z sobą, lecz że to się stosuje jedynie do osobowości paidiastycznej.

Z tego zaś wynika, iż istnieje nie tylko jedna paidia, lecz różne jej formy, różne drogi, wiodące ku ideałowi dobrego człowieka; a z tego wynika dla następnego roztrząsania pewna trudność. Bo z jednej strony nie uważamy za stosowne podzielić je według różnych form paidii, a więc skreślić niejako typy charakterów sokratycznych, co zapewne nie zgadzałoby się z istotą takiej rozprawy uzasadniającej, a nadto o wiele lepiej dałoby się wykonać w przykładach historycznych; z drugiej zaś strony, gdybyśmy się zajmowali tylko jedną formą paidii, mogłoby się zdawać, że wszystkich staramy się przerobić wedle jednego szablonu i przez postawienie prawowiernego kanonu moralnego staramy się przytłumić swobodny rozwój różnorodnych indywidualności. Z tego dylematu nie widzimy innego wyjścia, jak ten, że w następujących wywodach nakreślimy tylko w ogólnych zarysach obraz osobowości paidiastycznej, z milczącym zastrzeżeniem, iż w zbliżeniu się do tego celu ostatecznego każdy może wedle wrodzonego usposobienia i wedle warunków swego życia, inne rysy bardziej uwydatniać, z czego w rzeczywistości wynikną różne formy paidii. Na te formy – zaś wskazywać będziemy przy okazji.

Określenie istoty paidii podamy zaś, znów z względów dydaktycznych, według trzech stron świadomości: uczucia, myśli i woli, tak że i w paidii samej rozróżniać będziemy trzy strony, paidię rozumową (intelektualną), uczuciową (emocjonalną) i popędową (czynną, aktywną). Ale wpierw musimy jeszcze dodać kilka uwag ogólnych, dotyczących paidii, jako całości.