O wartości myślenia w ogóle

Myślenie w całej świadomości o tyle odgrywa rolę przed innymi jej stronami wybitną, że uczucia i pożądania przypuszczają istnienie bodźców zewnętrznych, te zaś przekazują się świadomości tylko za pośrednictwem wyobrażeń, tj. że nad niczym nie możemy płakać albo się śmiać, niczego pragnąć albo unikać, co by nam wprzód nie było dane jako postrzeżenie świadomości; i zgodnie z tym wszelkim naszym uczuciom i popędom towarzyszą wyobrażenia, a więc pierwiastki myślenia. Z tego zaś wynika, iż cala nasza świadomość we wszystkich swych częściach jest przepełniona wyobrażeniami, iż wszelkie zjawiska psychiczne są powiązane z procesami myślenia; a z tego dalej wypływa, że paidiastyczna równowaga umysłowości jest nieodzownym warunkiem uprzednim do ustalenia takiej równowagi w osobowości ogólnej. Stąd rzecz prosta, iż przede wszystkim zajmujemy się warunkami umysłowości paidiastycznej.

Jeśli przeto trzy powyżej otrzymane postulaty ogólne zastosujemy do umysłowości, to dojdziemy do następujących wyników.

Umysłowość ma być bogata. Ma istnieć ogólna ruchliwość intelektualna, przyjmująca ze świata doświadczenia zewnętrznego i wewnętrznego najrozmaitszą treść, tak żeby, w idealnym wydoskonaleniu takiego ukształcenia umysłowości, nic nie mogło spotkać człowieka, co by dla niego zupełnie było nowym i nieznanym, czego by więc w umyśle swym nie mógł przyjąć, pomieścić, przyswoić. Taki stan możemy określić jako ogólne zainteresowanie się.

Powtóre zaś myślenie ma się odbywać w swobodnej zabawie. Umysłowość gnuśna, tylko wtenczas występująca do działania, kiedy przez wrażenie zewnętrzne jest niejako popychana, nie może posiadać wystarczającej energii, żeby należycie przetrawić nową treść myślową. Powinna raczej odbywać się także, bez takich bodźców zewnętrznych, swobodna zabawa wyobrażeń i sądów. Pierwszą czynność, swobodne wytwarzanie wyobrażeń, nazywamy fantazją, lecz ona stanowi tylko jedną część samorzutnego myślenia, w ogóle rozmyślania. Dochodzimy przeto, że w tym wyliczaniu pójdziemy dalej, do postulatu rozmyślania.

Nareszcie myślenie ma być jednolite. Rozmaite więc wrażenia nie mają być odosobnione albo sprzeczne z sobą, ale umysłowość w ten sposób się wytwarza, że nawet rzeczy najróżnorodniejsze wiążą się między sobą, że powoli z pojedynczych, osobnych poglądów na świat powstaje jednolity ogólny światopogląd. Tylko taki zdoła po tym przyjmować nowe wrażenia, przerabiać je wewnętrznie, wyznaczać im stanowisko w właściwym miejscu, w właściwym związku, a więc spajać je organicznie z dawnym zasobem wyobrażeń.